J. R. R. Tolkien

Życie

John Ronald Reuel Tolkien urodził się 3 stycznia 1892 roku w Bloemfontein, należącym wówczas do Wolnego Państwa Orania, jako syn Arthura Tolkiena, angielskiego dyrektora banku, i Mabel Suffield. Po nagłej śmierci ojca w 1896 roku rodzina osiadła w West Midlands w Anglii, gdzie Mabel wychowywała Ronalda i jego brata Hilary’ego w skromnych warunkach, lecz z wielkim oddaniem. W 1900 roku Mabel została przyjęta do Kościoła katolickiego wraz ze swoją siostrą May. Jej rodzina, zagorzale baptystyczna, w odwecie odcięła wszelkie wsparcie finansowe; jej przedwczesna śmierć na cukrzycę w 1904 roku sprawiła, że Ronald do końca życia był przekonany, iż jego matka zmarła jako męczennica za wiarę katolicką.

Na mocy testamentu Mabel opieka nad osieroconymi braćmi przeszła na ks. Francisa Xaviera Morgana z Oratorium w Birmingham — kapłana pół Walijczyka, pół Hiszpana, wyrosłego z tradycji św. Johna Henry’ego Newmana. Ks. Francis wychowywał chłopców z czułością i dyscypliną, w oratoriańskim świecie chorału, liturgii łacińskiej i intelektualnej powagi. Tolkien powie później, że otrzymał od niego „moje pierwsze pojęcie miłości bliźniego, która, jak odtąd zawsze dostrzegałem, jest sercem chrześcijaństwa”.

W King Edward’s School w Birmingham, a później w Exeter College w Oksfordzie, Tolkien łączył przedwczesny talent językowy z głębokim życiem sakramentalnym. W wieku szesnastu lat zakochał się w Edith Bratt, starszej od niego sierocie wyznania anglikańskiego; ks. Francis, zatroskany o powołanie i wiarę swego wychowanka, zakazał kontaktów do dwudziestych pierwszych urodzin Ronalda. Tolkien był posłuszny co do dnia. Nocą, gdy zakaz wygasł, napisał do Edith z prośbą o rękę; była już zaręczona z innym mężczyzną, zerwała zaręczyny, w następnym roku została przyjęta do Kościoła katolickiego, a w 1916 roku poślubiła Ronalda w kościele oratorianów w Warwick.

Kilka dni po ślubie Tolkien odpłynął do Francji jako oficer łączności w pułku Lancashire Fusiliers. Przeszedł bitwę nad Sommą, stracił niemal wszystkich szkolnych przyjaciół i z powodu gorączki okopowej odesłano go do domu jako niezdolnego do służby — doświadczenie, które później zabarwiło każdą stronę, jaką napisał o wojnie, miłosierdziu i stracie. Wrócił do Oksfordu, w wieku trzydziestu trzech lat objął katedrę staroangielskiego im. Rawlinsona i Boswortha i do końca życia zawodowego pozostał wykładowcą Oksfordu.

Przez całe to życie codziennie przystępował do Komunii Świętej. „Z ciemności mojego życia, tak bardzo pełnego niespełnień — pisał w 1963 roku do syna Michaela — stawiam przed tobą jedną wielką rzecz do umiłowania na ziemi: Najświętszy Sakrament. Tam znajdziesz romantyczność, chwałę, honor, wierność i prawdziwą drogę wszystkich twoich miłości na ziemi”. Codziennie odmawiał różaniec, w 1958 roku odbył pielgrzymkę maryjną do Lourdes i uważał nabożeństwo do Matki Bożej za największe źródło łaski w swoim życiu: „Całe moje skromne postrzeganie piękna, zarówno w majestacie, jak i w prostocie, opiera się na Matce Bożej”.

Tolkien odegrał cichą, lecz decydującą rolę w nawróceniu swojego najbliższego przyjaciela, C. S. Lewisa, przechadzając się z nim po terenie Magdalen College przez całą noc z 19 na 20 września 1931 roku — rozmowę tę Lewis opisał później jako tę, która przełamała jego opór wobec chrześcijaństwa. Tolkien bolał nad tym, że Lewis powrócił do anglikanizmu swojego irlandzkiego dzieciństwa, zamiast zostać katolikiem, lecz przyjaźń i przekonanie nigdy się nie zachwiały.

Jego literackie arcydzieła — „Hobbit” (1937) i „Władca Pierścieni” (1954–1955) — nie są alegorią, czego usilnie się trzymał, lecz są przesycone katolicką wrażliwością: opatrzność wpleciona w pozorny przypadek, ofiara aż do śmierci, która powstaje na nowo, elficki chleb lembas o wyraźnie eucharystycznym charakterze, brzemię zła niesione przez najmniejszych i najsłabszych, Galadriela jako postać maryjna oraz długa klęska, która wciąż oczekuje nagłego wtargnięcia radości — tej samej radości, jak wierzył, którą Zmartwychwstanie po raz pierwszy wlało w świat. W liście do jezuity Roberta Murraya z grudnia 1953 roku pisał: „»Władca Pierścieni« jest oczywiście dziełem z gruntu religijnym i katolickim; początkowo nieświadomie, lecz świadomie w trakcie poprawek. Dlatego nie umieściłem w wyimaginowanym świecie, lub z niego usunąłem, praktycznie wszystkich odniesień do czegokolwiek w rodzaju »religii«, do kultów czy praktyk. Element religijny został bowiem wchłonięty przez opowieść i symbolikę”.

Zmiany liturgiczne po Soborze Watykańskim II były dla niego wielkim krzyżem. W ostatnich latach nadal głośno odpowiadał na Mszy po łacinie, czasem słyszalnie poprawiając celebransa, lecz był posłuszny i pozostał, przyjmując to cierpienie jako część „długiej klęski”, o której tak często pisał. Edith zmarła w listopadzie 1971 roku; Ronald odszedł za nią 2 września 1973 roku, umocniony sakramentami. Spoczywają razem na cmentarzu Wolvercote w Oksfordzie, pod jednym kamieniem z ich imionami i napisami Beren i Lúthien — imionami kochanków z jego legendarium, których historię, jak mówił, napisał jako swoją „największą opowieść” o Edith.

Nie otwarto procesu beatyfikacyjnego Tolkiena. Wielu katolików czci go dziś jako najbardziej wpływowego świeckiego pisarza katolickiego XX wieku piszącego po angielsku — świadka prawdy, że uświęcona wyobraźnia sama jest formą oddawania czci Bogu.